۴۵ — طرحواره‌ی کمبود عاطفی: این باور که هیچ‌کس هرگز مرا واقعاً دوست نخواهد داشت یا نیازهایم را نخواهد فهمید

Marya Sirous
6 days ago
3 min read

نقل‌قول آغازین

«تو قطره‌ای در دریا نیستی.تو تمام اقیانوسی، در یک قطره.»

۴۵ — طرحواره‌ی کمبود عاطفی: این باور که هیچ‌کس هرگز مرا واقعاً دوست نخواهد داشت یا نیازهایم را نخواهد فهمید

۱. زخم نامرئی: وقتی عشق غایب است

طرحواره‌ی کمبود عاطفی زمانی شکل می‌گیرد که در دوران کودکی، نیازهای عاطفی ما به اندازه‌ی کافی برآورده نمی‌شوند — حتی اگر نیازهای مادی تأمین شده باشند.

این طرحواره لزوماً از یک آسیب شدید یا سوءاستفاده نمی‌آید. اغلب در خانواده‌هایی که به‌ظاهر «نرمال» هستند رشد می‌کند؛ جایی که محبت ناپایدار، پنهان یا مشروط بوده است.

کودک با احساسی از خلأ بزرگ می‌شود؛ باوری پنهان که هیچ‌کس نمی‌تواند واقعاً نیازهای عاطفی‌اش را درک یا برآورده کند — نه چون دیگران ناتوان‌اند، بلکه چون خودش «نباید زیادی نیاز داشته باشد» یا «دوست‌داشتنی نیست.»

در بزرگسالی، این افراد یا به‌طور مداوم به دنبال روابطی هستند که شاید آن خلأ را پر کند، یا به‌کلی از ارتباط عاطفی پرهیز می‌کنند تا از درد تکراریِ بی‌نیازی بگریزند.

۲. این طرحواره چه می‌گوید؟

کسانی که با طرحواره‌ی کمبود عاطفی زندگی می‌کنند معمولاً چنین جملاتی را بیان می‌کنند:

«همیشه احساس تنهایی می‌کنم، حتی وقتی با دیگران هستم.»
«وقتی مفید یا خوشحال نیستم، انگار اصلاً وجود ندارم.»
«سخت است محبت بخواهم — حس می‌کنم مزاحم هستم.»

دریافت محبت، توجه یا حمایت برایشان دشوار است. اگر کسی به آن‌ها عشق بورزد، باور نمی‌کنند — یا ناخواسته آن را تخریب می‌کنند.

نتیجه؟ روابطی سرد، یک‌طرفه یا ناراضی‌کننده که این باور مرکزی را تقویت می‌کنند:«هیچ‌کس واقعاً مرا دوست نخواهد داشت یا نیازهایم را درک نخواهد کرد.»

۳. سه چهره از طرحواره‌ی کمبود عاطفی

مورد اول: ژان-باپتیست — کودک ساکت و ناپیدا (۳۹ ساله، دگرجنس‌گرا، در رابطه)

ژان-باپتیست فرزند اول از چهار بچه است. از کودکی به‌خاطر آرام بودن و مستقل بودن، مورد تحسین بود. والدینش که بسیار درگیر بودند، او را «بچه‌ی بی‌دردسر» می‌دیدند.

امروز، او در برقراری نزدیکی عاطفی با شریکش مشکل دارد. نیازهایش را مبهم بیان می‌کند و اگر از او خواسته شود احساسی‌تر باشد، عقب‌نشینی می‌کند.

در روان‌درمانی، ژان-باپتیست متوجه شد که باور دارد ابراز نیاز یعنی مزاحم بودن. ما روی ارتباط با کودک درون کار کردیم، و تمرین کردیم تا نیازهای عاطفی‌اش را ساده و صریح بیان کند.وقتی جرأت کرد احساساتش را ابراز کند و اجازه داد دلداری بگیرد، روابطش گرم‌تر شد.

مورد دوم: یاسمینا — همیشه برای دیگران (۳۶ ساله، دوجنس‌گرا، مجرد)

یاسمینا روان‌درمانی است، گرم و بخشنده. زیاد می‌بخشد — ولی به‌ندرت دریافت می‌کند. دوستانش از او کمک می‌گیرند، اما خودش درباره‌ی احساساتش حرفی نمی‌زند. در روابط عاشقانه هم معمولاً جذب افرادی می‌شود که از نظر عاطفی در دسترس نیستند.

در درون، باور دارد که نیازهایش «زیادی» هستند، و دوست داشتن او طاقت‌فرساست.

در روان‌درمانی، یاسمینا صدای «کودک والدشده» را شناخت — کسی که فقط زمانی دیده می‌شد که از دیگران مراقبت می‌کرد. ما روی بازگرداندن تعادل کار کردیم، از جمله تمرینات روزانه‌ی دریافت کردن: تحسین، محبت، حمایت.به‌تدریج، او توانست به روابط متقابل و متعادل نزدیک‌تر شود.

مورد سوم: آرمین — پناه برده به فلسفه (۲۹ ساله، همجنس‌گرا، فعال سیاسی)

آرمین در ایران بزرگ شد، در خانواده‌ای که بروز احساسات را ناپسند می‌دانستند. پدرش به انضباط معتقد بود، مادرش به سکوت.

امروز، آرمین یک پژوهشگر و فعال اجتماعی درخشان است، ولی از نظر عاطفی کناره‌گیر. سخنرانی‌های پرشور درباره‌ی حقوق بشر دارد — اما نمی‌تواند به سادگی بگوید: «بهت نیاز دارم.»

در جلسات روان‌درمانی، روی بازکردن بدن عاطفی‌اش کار کردیم. تمریناتی انجام دادیم مثل گذاشتن دست روی قلب، یا اجازه دادن به اشک‌ها بدون شرم.

آرمین شروع کرد به دیدن احساسات نه فقط به‌عنوان ابزار سیاسی، بلکه به‌عنوان نیازهای شخصی — مشروع و شایسته‌ی مراقبت.

۴. نحوه‌ی عملکرد طرحواره

وقتی طرحواره‌ی کمبود عاطفی فعال می‌شود، سه حالت معمول ظاهر می‌شوند:

کودک آسیب‌پذیر: احساس خلأ، غم یا تنهایی می‌کند.
محافظ گسسته: نیازها را کم‌اهمیت می‌شمارد، از نزدیکی پرهیز می‌کند.
والد تنبیه‌گر: می‌گوید «تو نباید اینو بخوای» یا «داری زیادی احساساتی می‌شی.»

برای درمان، باید «بزرگ‌سال سالم» را فعال کرد: کسی که نیازها را می‌شناسد، آن‌ها را بدون شرم می‌پذیرد، و جرأت دارد بیانشان کند.

۵. ابزارهای عملی برای درمان طرحواره‌ی کمبود عاطفی

نام بردن از نیاز: «من به محبت / توجه / اطمینان نیاز دارم.»
تمرین دریافت: تحسین، آغوش، کمک — بدون رد کردن.
نوشتن روزانه‌ی نیازها: برای شناخت بهتر خود.
تصورات شفابخش با کودک درون: با نرمی و محبت با خود سخن گفتن.
درخواست شفاف: «می‌تونی منو بغل کنی؟» یا «میشه چند دقیقه حرف بزنیم؟»
انتخاب افرادی که پاسخ‌عاطفی دارند — نه کسانی که خلأ را تکرار می‌کنند.

۶. به‌سوی عشقی تغذیه‌کننده‌تر

درمان این طرحواره به‌معنای «مستقل شدن» نیست، بلکه یعنی انتخاب عشق از جایی روشن در درون، نه از گرسنگی مزمن.یعنی آموختن اینکه نیازهای ما زیادی نیستند — فقط انسانی‌اند.